Клиент төлемді кешіктірсе, шартта өсімпұл туралы ештеңе жазылмаса да, ҚР АК 353-бабы бойынша тұрақсыздық айыбын талап етуге құқығыңыз бар. Заңды өсімпұл — борышты Ұлттық банктің базалық мөлшерлемесіне және кешіктірілген күндерге көбейтіп, 365-ке бөлгенге тең. Шартта өз мөлшерлемесі болса, сол қолданылады. Алдымен еске салыңыз, содан кейін есебі бар жазбаша талап жіберіңіз.
Шот қойылды, мерзім өтті, ақша жоқ. Жақсы жаңалық: шартта өсімпұл туралы бір сөз болмаса да, тұрақсыздық айыбына құқығыңыз бар — бұл ҚР АК 353-бабы. Соманы қалай есептеу, талапқа не жазу және шарттағы өсімпұл заңдыдан қашан басым болатынын талдаймыз.
Өсімпұлдың екі түрі: шарттық және заңды
- Шарттық. Шартта «кешіктірілген әр күн үшін борыш сомасының 0,1%-ы» сияқты тармақ болса — сол бойынша есептейсіз. Шарттық мөлшерлеме заңдының орнына қолданылады.
- Заңды (ҚР АК 353-бабы). Өсімпұл тармағы жоқ болса — қорықпаңыз: бөтен ақшаны пайдаланғаны үшін Ұлттық банктің базалық мөлшерлемесінен тұрақсыздық айыбы есептеледі. Шартта өсімпұл жоқтығы бұл құқықтан айырмайды (АК 295-бабының 1-тармағы).
Заңды тұрақсыздық айыбын есептеу формуласы
Базалық мөлшерлеме міндеттеме орындалатын күнгі деңгейде алынады. Іс сотқа жетсе, күнді таңдау — кредитор ретінде сізде: талап арыз берілген күн, сот шешімі шыққан күн немесе нақты төлем күні (мөлшерлеме жоғары күнді алған тиімді).
Мысал: борыш 1 000 000 ₸, кешіктіру 60 күн, базалық мөлшерлеме жылдық 16,25% (07.09.2026 бастап қолданыста): 1 000 000 × 0,1625 × 60 / 365 ≈ 26 712 ₸. Жарты жыл кешіктіруде шамамен 80 000 ₸ жиналады — төлемді айтарлықтай жеделдететін дәлел.
Ағымдағы базалық мөлшерлемені nationalbank.kz сайтынан тексеріңіз — Ұлттық банк оны жылына бірнеше рет қайта қарайды (кезекті жоспарлы шешім — 23.10.2026).
Өсімпұлды төлетіп алу үшін қалай талап ету керек
- Талаптан бұрын еске салыңыз. Кешіктірудің көбі — қаскөйлік емес, ұмытшақтық. Шотқа сілтемесі бар сыпайы еске салу жағдайдың жартысын жабады.
- Жазбаша талап (претензия). Шарт пен шотты, борыш сомасын, жоғарыдағы формула бойынша есепті (күндері мен мөлшерлемесімен) және жауап мерзімін көрсетіңіз — әдетте 10 жұмыс күні.
- Өсімпұлға бөлек шот. Оны бөлек жолмен немесе бөлек шотпен қойыңыз — борышкерге төлем жүргізу, сізге есепке алу оңай. invoices.kz-те мұндай шот бір минутта жасалады, оның ашылғаны да көрінеді.
- Сот. 500 АЕК-ке дейін оңайлатылған тәртіппен өндіріледі. Есте болсын: айып борышқа анық сәйкессіз болса, сот оны азайта алады (АК 297-бабы).
Кешіктіру ықтималдығын қалай азайтуға болады
Шотында кідіруге сылтау жоқтарға уақытында жиірек төлейді: толық деректемелер, түсінікті төлем мақсаты, төлеу мерзімі шоттың өзінде. Ірі жөнелтім алдында контрагентті БСН бойынша тексеруге бір минут жұмсаған жөн: салық қарызы мен тарату алдын ала көрінеді.
12.10.2026 тексерілді. Негіз: ҚР АК 295, 297, 353-баптары; ҰБ базалық мөлшерлемесі 16,25% — 04.09.2026 шешімі, 07.09.2026 бастап қолданыста. Бұл шолу, заң кеңесі емес.